سایت گردشگردی

ذخيره گاه زيست كره ارسباران

ذخيره گاه زیست کره ارسباران در جنوب رود ارس  و شمال آذربایجان شرقی در بالاترین عرض جغرافيايي ايران در مرز شمالي ايران با كشورهاي جمهوري آذربايجان و ارمنستان قرار گرفته است.

ارسباران در شرق با شهرستان مشگین‌شهر و مغان، در جنوب با شهرستان سراب، و در غرب با شهرستان تبریز و شهرستان مرند مرز دارد.

این منطقه بخش مهمي از جنگلهاي ارسباران است كه رویشگاهی با مساحت حدود 164000 هكتار را داراست. وجود قله هاي بلند كه اغلب آنها ارتفاعي متجاوز از 2500 متر دارند که با شيب بسيار تند و دره هاي عميق حاصل از فعاليتهاي آتشفشاني و زمین ساختی فعال است.

 قرارگیری در مسير حركت جبهه هاي آب و هوايي مرطوب مديترانه اي و سيبري سبب جمع شدن برف در کوه ها شده و در بهار و تابستان، رودهاي كوچك ولي دائمي را به عنوان منبع، تامین می نمايد كه اکثر آنها در جهت شمال امتداد یافته و وارد رود ارس مي شوند.

تامین کافی دامنه ها سبب ایجاد چشمه هاي فراوان شده که در پی آن محيط جنگلي و حيات وحش متنوعی ایجاد شده است. اقليم ذخيره گاه ارسباران، ضمن اینکه متاثر از اقليم مديترانه اي است در محل تاثیرگیری از اقليم هاي خزري و قفقازي نيز واقع است و به سبب اختلاف ارتفاع زياد، آب و هوا و اقليم هاي متنوعي دارد.

ايستگاه كليبر نزديكترين ايستگاه هوا شناسي به اين ذخيره گاه در ارتفاع 1300 متري از سطح دريا واقع است. ميانگين بارش سالانه در اين ايستگاه در يك دوره 20 ساله،461 ميليمتر و داراي محدوده تغييرات شديد در ایام سال است به طوري كه سالانه در اين دوره، از 200 تا 686 ميليمتر تفاوت گزارش شده است.

در این منطقه قسمت عمده بارش سالانه یعنی 45 درصد آن در فصل بهار، 23 درصد از آن در پاييز،  22 درصد در زمستان و 10 درصد نيز در تابستان اتفاق می افتد.

روزهاي مه آلود زيادی در این منطقه مشاهده می شود و در قسمت های بالایی، به دليل تجمع مه و ابر و سرماي هوا، شبنم زيادي دیده مي شود و بیشترین رطوبت نسبي ماهانه آن 85 درصد در خرداد ماه می باشد. ميانگين دماي سالانه در جاهای متفاوت، تغييرات شديدي را به همراه دارد، طوري كه اين تفاوت تا 12 درجه سانتيگراد نیز گزارش شده است.

 در نواحی پایینی ذخيره گاه، ميانگين دماي سالانه 17 درجه سانتيگراد و در مناطق بلند آن، 12 درجه سانتيگراد است. ميانگين دما در سردترين ماه سال نيز در نواحی پایینی این مناطق، 10 درجه سانتيگراد و در نواحی بلند، 2- درجه سانتيگراد است. هوای اين منطقه گاهی به شدت سرد می شود به طوری كه تا 29- درجه سانتيگراد نيز می رسد.

اقليم اين ذخيره گاه، نيمه مرطوب معتدل همراه با تابستان هاي خنك است. ارسباران با استقرار در ميان سه آتشفشان مهم آرارات، سهند و سبلان و فعاليتهاي پی در پی آنها و زمین ساخت فعال، مجموعه اي ترکیبی ایجاد کرده است که بخش عمده سنگهاي آن را آهك ها و سنگ هاي آذرين به وجود آورده اند. توفيت، مارن، شيل و كنگلومرا نيز در این محل به چشم می خورد.

اين ترکیب از دوران سوم زمین شناسی برجای مانده و به دلیل فعالیت های كوهزايي آلپي مجددا تولید شده است و بازالت و تراكيت در آن به وفور یافت می شود. در كوههاي قره داغ، آهك هاي متراكم و سخت نيز دیده می شود. خاكهاي منطقه غالبا از نوع خاكهاي قهوه اي و قهوه اي آهكي است. وجود قلل مرتفع و صخره ها، دره هاي عميقي ایجاد کرده اند كه چشمه هاي متعددی در آن جاری است. منابع آبی متعدد، بارندگي نسبتا فراوان (اغلب به صورت برف) و تبخير كم آن سبب شده تا جويبارهاي زيادي از كوهستانهاي بلند آن نشات بگیرد و به ارس بریزد. آب اين رودها براي شرب انسان و حيات وحش و كشاورزي فابل استفاده است. آبهاي ذخيره گاه در حال حاضر در دست مطلعه و بررسی بیشتر است.

از لحاظ خصوصیات فلورستيك، اكولوژيك، حيات وحش، ميراث فرهنگي و زيبايي شناسي، این منطقه مشخصه هاي ممتازي دارد و محلی منحصربفرد برای رويش گونه هاي کمیاب گياهی است. ارسباران مکان تلاقی سه اقليم مختلف خزري، قفقازي و مديترانه اي می باشد. بر اساس تحقیقات دكتر اسدي، تا كنون 781 گونه گياهي در این منطقه شناسايي شده است كه تعدادي از گونه ها مخصوص ارسباران است و در جای دیگری دیگری دیده نشده است. ریخت زایی و توزيع پوشش گياهي ارسباران طبق قانونمندي خاصي صورت گرفته است، به طوری كه دامنه هاي جنوبي پوشيده از مرتع و دامنه هاي شمالي و بين ارتفاعات 800 متر تا حدود 220 متر پوشیده از جنگل می باشد و نیز نواحی با ارتفاع بالغ بر 2200 متر و كمتر از 800 متر، مرتعي می باشد.  

چهار نوع ناحیه زیستگاهی در این منطقه وجود دارد که عبارتند از: 1. مناطق كوهستاني (شيب هاي سنگي و صخره اي ) 2. دره ها 3. خاكهاي ماسه اي 4. مناطق جنگلي و مرتعي  

گونه هاي گياهي غالب این منطقه شامل حجم عظیمی از گونه های درختی، درختچه ای، دارویی، تغذیه ای، علوفه ای و زینتی می باشد.

این منطقه دارای پستاندارانی از قبیل خرس قهوه ای، گرگ، روباه معمولي، شغال، پلنگ، سياه گوش، گربه جنگلي، سمور سنگی، گراز، خرگوش، كل و بز، تشي، خارپشت اروپايي، مرال(در اسارت)، قوچ و ميش ارمني می باشد.

 انواع ماهي های این منطقه را ماهي خياطه، ماهي مرواريد كاروسين، زردك سفيد رود، زردك، سياه ماهي بوهسه، سياه ماهي، كلمه ، كپور نقره اي، ماش ماهي، سر مخلوطي سياه فلس، سگ ماهي جويباري، سگ ماهي جويباري برانت، سگ ماهي جويباري ايران اسبله، گامبوزيا، سوف تشکیل می دهد.

 از انواع دوزيستان این منطقه می توان سمندر تاجدار، وزغ سبز، قورباغه درختي و قورباغه مردابي را نام برد.  

نام شماری از خزندگان این منطقه Lacerta saxicola ، Lacerta brandti ، Eremias strauchi ، مارمولك چشم ماري ، مار قيطاني می باشد.

 آنزا، ونيق، شاه حيدر، شاه اوتران، مكيدي، قارونلر، ناپشته، پير دره سي ناپشته، هجران دوست، اسكلو، مكيدي، ناپشته، آغويه، خريل  شاه حيدر، قاقالو، ونيق، دار آغزي، وايقان،  شاه اوتران، نوجه ده شجاعي، كلن و دغدون، اطراف رود خانه ارس، علي آباد،  قلعه جمهور، توپخانه، سايگرم داغي از زیستگاه های معروف این منطقه هستند.

تعدادی از گونه های گیاهی این منطقه، در معرض نابودی هستند که اسامی لاتین آنها عبارتند از: 1. Endangered       (En ) Taxus baccata L. 2. Vulnerable         (Vu) Cephalaria  transsylvanica  (L.) schrad. Cephalaria uralensis (Murr.) schrad Knutia involucrata Somm. & lev. Knutia montana (Bieb.) Dc. Astragalus dianat-nejadii  Ghahremani Nejad Astragalus woronowii Bornm. Dorycnium intermedium ledeb. Astrantia maxima pall.

ناحيه بندي در ذخيره گاه زيست كره ارسباران اسامي مختلف هسته مركزي : 1. آنزا 2. دار آغزي 3. مكن 4. شاه حيدر 5. تازه كته 6. ونيق 7. شاه اوتران 8. رودخانه ارس

نام مناطق مختلف سپر حفاظتي در این منطقه:

1. تاتار،  آينالو، شكل فضايي نواحي، سطح خشكي هسته مركزي  4986 هكتار

2. سطح آبي هسته مركزي  

3. سطح خشكي سپر حفاظتي 75269 هكتار

4. سطح آبي سپر حفاظتي

5. سطح منطقه بينابيني 45000 هكتار

کلا 105 آبادي با 16500 نفر جمعیت در محوطه سپر حفاظتي و منطقه بينابيني ارسباران مستقر شده اند. راه بين ايران و آذربايجان از شمال ذخيره گاه رد می شود. در بالا دست اين ذخيره گاه، يكي از بزرگترين معادن مس ايران در سونگون قرار گرفته است. در این منطقه مركز تحقيقات بوقلمون كشور و ايستگاه تحقيقات جنگل ارسباران در سپر حفاظتي قرار دارند. این زیستگاه حفاظت شده قلمرو ايل قره داغ يا ارسباران است كه در حال حاضر تعداد زیادی از افراد این ایل در 105 آبادي آن زندگی می کنند و تنها حدود 7000 نفر عشاير برای ييلاق به این ناحیه کوچ می کنند. قشلاق اين عشاير سواحل رود ارس، دشت پست مغان و پارس آباد می باشد.

ایل قره داغ يا ارسباران دارای نژاد آريايي هستند و به زبان تركی سخن می گویند و تنها در زمان محدودی در منطقه اقليت ارمني در ارسباران زندگی می کرده اند و بعد از اینجا نقل مکان کرده اند، به طوريكه هنوز هم، بقایای كليسا و بناهای تاریخیشان در منطقه باقي است.

شغل اغلب افراد ساکن در این محل دامداري است اما در کنار آن، كشاورزي، باغداري، زنبورداري، صنايع دستي نیز راه های بعدی امرار معاش می باشد.

تاثیرات مخرب چراي بي رويه دام، تبديل جنگل ها و مراتع به كشتزار و قطع درختان جنگلي حیات این منطقه را تهدید می کند. فعاليتهاي معدن مس در سونگون، خطرات زيست محيطي که به  دلیل آلوده شدن آب رودخانه ها به تركيبات مسی ایجاد می شود، وجود دارد. احداث جاده نیز باعث تخريبهايي در منطقه ارسباران شده است. لازم است برای ممانعت از تبديل زمین های جنگلي و مرتعي به كشتزار، وضع قوانينی وضع شود و بر اجرای آن نظارت شود. می توان با تدوين دستور العملهاي جاده سازي در نواحی اكولوژيکی و تامين سوخت و برق به روستاها، ميزان خسارت بر محيط را به حداقل رساند.

متمرکز کردن روستاها و كاستن فعالیت های انسان به ويژه در مناطق حساس ذخيره گاه، بایستی مدنظر قرار بگیرد. آگاهی دادن به ساکنین برای شناسایی ارزشهاي ذخيره گاه، بــراي بوميان و نحوه بهره برداري بهينه و پايدار از منابع ذخيره گاه، بکارگیری مواد قانوني و نظارتي براي حفاظت از منطقه در برابر آلودگي هاي شيميايي ناشي از فعاليت معدن كاري همگی راهکارهایی برای بهبود وضعیت این پارک ملی ارزشمند هستند.

استفاده ساکنین از منابع گياهي جنگلی و مرتعی جهت مصارف دامی، کاربردهای دارويي و خوراكي و بهره برداري از چوب درختان جنگلي جهت سوخت، خانه سازي و زغال گيري از تهدیدکننده های دیگر سلامت این منطقه محسوب می شود. یکی دیگر از تعارضات این منطقه شكار حيات وحش برای تامين بخشي از نيازهاي غذايي توسط ساکنین است که این موجودات را با خطر انقراض روبرو کرده است.

بکارگیری منابع آب و خاك توسط كشاورزان در ارسباران با دارا بودن 68 آبادي و 10700 نفر جمعیت در سپر حفاظتي و 37 آبادي با مجموع جمعيت 5800 نفر در منطقه بينابيني یکی دیگر از مسائل فابل توجه در این ناحیه است. سابق بر این، نظارت كافي بر نحوه بهره برداري از منابع ذخيره گاه توسط معتمدان محلي و فرایندهای تعريف شده آنها انجام می شده است. در حال حاضر با تغيير ساختارهاي اجتماعي و فرهنگي اين مشاركت رنگ باخته است.

اخيرا مشاركت مردم در تصميم گيري های این چنینی، در الويت سياسـت دولت قرار گرفته است که در پی آن شوراهاي مردمي در سالهاي اخير تشكیل شده اند. اين شوراهـا مسئوليت بسياري از امور محلي را عهده دار هستند. در حال حاضر از 105 روستاي منطقه در 82% شوراي روستا شکل گرفته است.  هر چند اين شورا ها تا کنون به مكانيسم مشخص و تعريف شده اي براي مديريت منابع ذخيره گاه دست پیدا نکرده اند، اما گزینه بسيار خوبی براي همکاری مسئولین محلي و مردم در مديريت این اماکن می باشند.

در حال حاضر مشاركت افراد محلی در مديريت ذخيره گاه قابل قبول نیست اما امید می رود اوضاع بهتر شود. پنج منطقه ذخيره گاه معادل 4986 هكتار به عنوان نقاط امن كاملا بكر باقي ماندند و بقیه اماکن با حدود متفاوتی از تخريب و بهره برداري تحت نظارت هستند.

تاکنون در قالب طرحهاي پژوهشي، پايان نامه دانشجويان و … مطالعات مختلفي در منطقه صورت گرفته است، اما به شکل جدی اخیرا طرح مديريت ذخيره گاه شروع شده است. در کشور ما، سرپرستی همه مناطق حفاظت شده از قبیل ذخيره گاههاي زيست كره به عهده سازمان حفاظت محيط زيست (DOE) است كه مستقيما تحت نظر رياست جمهوري اداره می شود و در هر استان، اداره كل حفاظت محيط زيست را مسئول نگهداري مناطق نموده است.

منطقه ارسباران زيــر نظر اداره كل حفاظت محيط زيست استان آذربايجان شرقي توسط محيط باني هايي كه در کانون محيط باني و مركز سر محيط باني قرار دارند انجام مي شود و پس از آماده شدن طرح جامع مديريت، نقش كليدي حفاظت با اين افـراد بوده و پژوهش و نظارت توسط كارشناسان هر رشته صورت می گیرد. 

جاذبه های مشابه

امامزادگان ابریق

امامزادگان ابریق

مشاهده
تفرجگاه افیل شامی

تفرجگاه افیل شامی

مشاهده
مسجد جامع اهر

مسجد جامع اهر

مشاهده
آبشار مزرعه

آبشار مزرعه

مشاهده
شما هم می توانید در مورداین مکان نظر بدهید.
(برای ثبت نظرات لازم است ابتدا وارد حساب کاربری شوید)
مهدی دهدار (20 شهریور 96)

ساشس شسیبش شسیب شسیب شسیمبش یبمشس بشسیبنشس یبمشس شس